از هیچ فرهنگی نمیتوان تصویری جامع داشت، زیرا تصویر جامع جمع تصویرهای نقشبسته در ذهن آحاد آن جمعیتی است که در آن زیسته یا به نوعی با آن برخورد داشتهاند. در بهترین حالت تنها میشود در برشمردن جنبههای مهمی از هستی کنونی و تاریخی یک فرهنگ موفق بود. برای تفکیک مهم از غیر مهم میتوان این معیار عینی را قرار داد که هر آن چیزی را برخوردار از صفت مهم دانست که توضیح دهندهی پندار و رفتار گروههای بزرگتری باشد و واکنش جمعیت را در برشگاههای زمانی سرنوشتساز بهتر توضیح دهد. جمع کردن آنچه مهم پنداشته میشود در ساختاری از جملهها با پیوند معنایی و منطقی مستحکم نیز، اگر امکانپذیر نباشد، دست کم میتوان گفت که بسیار مشکل است. مشکل بویژه آنگاه برطرفنشدنی مینماید، که بخواهیم در یک نفس هم رذایل و هم فضایل یک فرهنگ را بیان کنیم.
اصل عدم قطعیت
در فیزیک کوانتم قاعدهای وجود دارد که ورنر هایزنبرگ آن را تقریر کرده و به قاعدهی عدم قطعیت شهرت دارد. بر مبنای آن نمیتوان همهنگام جا و سرعت یک ذرهی بنیادی را با دقتی دلخواه تعیین کرد. دقت در تعیین مختصات مکانی یک الکترون به عدم دقت در تعیین رانشگری آن میانجامد و برعکس. در مورد فرهنگ با آمیزهای از جدیت و طنز میتوانیم اصلی را به این صورت تقریر کنیم: قطعیت در توصیف رذایل یک فرهنگ به غفلت از فضایل آن میانجامد و برعکس. نمیتوان هر دو را با دقتی همسان توصیف کرد.
کلاً فرهنگ را نمیتوان در پدیداریهای خاصش به نحوی مکفی متعین کرد. مثلا نمیتوان تعریفی از فرهنگ ایرانی عرضه کرد که همهی جلوههای این فرهنگ را بپوشاند. از این نظر میتوان گفت که هیچ فرد، کتاب، آموزه و آیینی نمایندهی تمام وکمال یک فرهنگ نیست.
عادی بودن کانون فرهنگ
فرهنگ، هرگاه بهعنوانِ فرهنگی خاص متعین میشود، به صورتی نامتعین درمیآید، یعنی نمیتوان با قطعیت مرزهای آن را تعیین کرد و پدیداری از آن را، که ممکن است آیینی، شخصیتی یا شخصیتهایی باشد، نشسته در کانون آن تلقی کرد. به صورتی نامتعین درمیآید، چون اگر چیزی را در آن برجسته کنیم، این برجسته کردن میان آن چیز و اطرافش فاصله ایجاد میکند، اما کانون بنابر تعریف نقطهای است که دیگر نقطهها در مجموع نزدیکترین فاصله را با آن دارند. بر این قرار اگر فرهنگی کانونی داشته باشد، آن کانون چیزی عادی است، چیزی است که چندان جلب نظر نمیکند، چیزی است که تعین خاصی ندارد.
کانون یک فرهنگ هیچ چیز عجیب و غریب و هیجانانگیزی نیست. اصل و قاعده همان چیزی است که نادیده میماند؛ نادیده میماند، چون عادی است. چیزی که عادی باشد و جلب نظر نکند، چیزی آشناست، چیزی است که ما آن را از فرهنگ خودمان نیز میشناسیم. اگر چنین باشد، بایستی بتوانیم مدعی شویم که آنچه رکن اصلی فرهنگهای بشری را میسازد، در همهی فرهنگها همسنخ و همجنس است.
تعیّن از راه مقایسه
هِرودوت را پدر تاریخ میگویند به خاطر تاریخهایش که ۹ کتاب اند و در آنها در بارهی تاریخ یونان و ایران و مصر گزارش شده است. در کتاب دوم در قضاوتی دربارهی مصریان میگوید، هر چه یونانیان میکنند، آنان چه بسا عکسش را میکنند. او مثالهایی نیز میآورد در مورد رابطهی زن و مرد، آرایش، بهداشت، دستگاه دینی و همانندهای آنها. هرودوت فقط مورخ نیست، جهانگرد مردمشناس نیز هست. هر جهانگردی تجربهی او را تکرار میکند که تجربهی مقایسه است. در موطن فرهنگی خویش نیز که سفر میکنیم، مدام دست به مقایسه میزنیم: تهرانیها این گونهاند شیرازیها آن گونه، در تبریز چنین میکنند، در بوشهر چنان. تعین به مقایسه برمیگردد. در مقایسه است که تهرانی تهرانی میشود، تبریزی تبریزی و پاریسی پاریسی. مقایسه بر یک شناخت پیشین از مقایسهپذیری متکی است. با این شناخت پیشین هر فرهنگی چونان شبکهای از نشانهها درک میشود. نشانه نشان میدهد و با نشان دادن از خود درمیگذرد. به چیزی میرسد که آن نیز خود نشانه است. بر این گونه است که شبکه ساخته میشود. بهعنوانِ بیگانه نیز درون شبکه قرار میگیریم و چون پا در درون آن میگذاریم، تعجب میکنیم از نشانههایی که به گونهای دیگر نشان میدهند و یا به گونهای دیگر نشان میشوند. تعینی که با نگاه حاصل میشود، تعینی موضعی است، تعینی از یک موضع خاص است. آنچه نمیفهمیم، در هالهای از چیزهایی است که میفهمیمشان، وگرنه اصولا نمیتوانستیم، آن را به عنوان چیزی که نمیفهمیم، مشخص کنیم.
منبع :رادیو زمانه
