اخوان الصفا

شناخت عمومى و غير محققانه از محتواى رسائل اخوان الصفا ، آن را مجموعه اى از معارف فلسفى و عرفانى و حتى صوفى گرايانه مى داند و كمتر به آن به عنوان متونى سياسى نگريسته شده و در محتواى آن كمتر تحقيق و پژوهشى با رهيافتى سياسى انجام گرفته است. از علل اين بى توجّهى اين است كه در رسائل، رساله يا رساله هايى با عنوان سياسى و به صورت مستقل تأليف نشده است و اين شيوه اى متفاوت از نوشته هاى معاصر آنان است، براى مثال معلّم ثانى (فارابى) كه از دانشمندان آن دوره و از معاصران اخوان الصفاست، اهتمام ويژه اى به تدوين رساله هايى خاص در مورد سياست داشته است. گروهى فقدان رساله اى با عنوان سياست را، دليل بر عدم تمايل و برنامه ريزى اخوان الصفا براى ورود در سياست دانسته اند، در حالى كه اصول كلى انديشه و فلسفه سياسى اخوان در لابه لاى رسائل، گرچه پراكنده ولى عميق و علمى بيان شده است و به طور كلى رسائل اخوان الصفا، مجموعه اى علمى، فلسفى است كه در نگارش آن، معانى، بيان، بديع، فصاحت و بلاغت در حدّى بالا به كار گرفته شده و در ضمنِ حكمت، علوم، فنون، فلك، رياضيات، عدد، موسيقى، هندسه، طب، ادب، علم حيوانات، تربيت، شعر و علوم ديگر در آن گنجانده شده است.
اين شيوه پرداختن به مباحث سياسى، گوياى اهتمام آنان به امر سياست بوده و بيانگر وضعيت سياسى دوره حيات علمى و سياسى آنان است. به هر حال اخوان الصفا داراى فلسفه اى خاص با هدف سياسى بوده و شهرت آنان به عنوان گروهى مخفى و مبارز در راستاى فلسفه و تاكتيك سياسى آنان مى باشد، و از طرف ديگر براى فهم محتواى رسائل، توجّه به شرايط اجتماعى و اقتصادى و سياسى آن دوره، امرى لازم و ضرورى است. مجموعه شرايط آن دوره، براى عالمان و دانشمندان گروه اخوان نامطلوب و ناخوشايند بوده، لذا تلّقى آنان از دولت وقت، دولتى شرّ است و دولت شرّ با مبانى فلسفى اخوان در تعارض است.
نتيجه خردورزى هاى آنان براى پاسخ به فساد سياسى زمانه، ضرورت شكل گرفتن دولت اهل خير است. مطلوبيّت دولت خير از جهت پيوند آن با نبوّت و امامت است؛ دولت پيامبران، دولت آميخته با حكمت الهى است، حكمت ريشه در عقل فعّال و كلى دارد و با آن به سعادت دنيا و آخرت مى توان رسيد و تحقّق اين دو سعادت، رسيدن به مدينه فاضله است.
بنيان انديشه اخوان را توحيد و يگانگى خالق شكل داده است و نظام فكرى فلسفى و سياسى آنان مبتنى بر انديشه وحدت و يگانه گرايى است. در ديدگاه آنان خالق مبدع جهان قديم بوده و ساير موجودات حادث هستند، چون قديم است از راه حس و نظر نمى توان آن را درك كرد و در ظنّ و گمان نمى آيد، با حواس و قياس و تشبيه نمى توان به ماهيّت آن پى برد و بايد از ابزارهاى معتبر شناخت، براى معرفت به خالق و كل هستى و نظام آفرينش بهره گرفت. همچنين در كنار ابزارهاى معرفت حسّى، بايد از عقل و دل و راه اشراق نيز مدد جست. ادراك غريزى و حسّى اعتبار ندارد، چون ادراكى ابتدايى است و همواره در حال تغيير و دگرگونى است. ادراكات حسّى اوائل العلوم و اوائل العقول هستند. انسان محتاج برهان عقلى است كه از راه عقل او را به معرفتى فراتر از ادراكات ابتدايى حسّى مى رساند و نيز تصّورات روحانى انسان به او براى افزايش ادراكش كمك مى كند. مجموعه ادراكات حسّى و عقلى و اشراقى انسان را به مراحلى از شناخت مى رساند، ولى تا رسيدن به معرفت حقيقى راهى دراز در پيش دارد، لذا بايد از وحى براى كمال ادراكات خويش بهره گيرد.
در ديدگاه اخوان، عقل نورى است از نور اوّل و منشأ و صدور وحى نيز از آن نور است و توجّه عقلانى آنان به امور به هيچ وجه به معناى بى نيازى از رسالت نيست. از نظر آنان فلسفه تقدّم جعلِ عقل بر وحى، به معناى بى نيازى از رسالت نيست، بنابراين از ديدگاه آنان حجيّت مطلق عقل منتفى است و ادراك كامل همراه با وحى و رسالت به دست مى آيد و در مورد انسان، عقل ملاك عمل و تشخيص او در كره خاكى است و وجه تمايز انسان از موجودات و حيوانات ديگر، وجود عقل است. ضمناً عقل ملاك فضيلت انسان ها بر يكديگر نيز است، فردى كه از استعداد عقلى خويش توشه بيشتر و بهترى برگيرد، از قدرت نظام دهى بهترى در امور معنوى و مادى برخوردار است و شايستگى رياست بر اجتماعات انسانى را دارد. انبيا به عنوان صاحبان ناموس از فضيلت خاص برخوردار بوده، چون حكمت داشته اند و حكمت آنان ريشه در عقل كلى دارد. در ديدگاه اخوان، وقتى از رياست عقل بر جماعات سخن به ميان مى آيد، منظور حكمت متّصل به عقل كلى است.
اخوان علوم را به سه دسته فلسفه حقيقيّه، علوم رياضيّه و علوم شرعيّه وضعيه تقسيم كرده اند. آنان فلسفه را با حكمت يكى گرفته و حكمت را تشبّه انسان به خدا بر حسب توانايى هايش معنا كرده اند. بنابراين هدف فلسفه كشف حقايق است كه با فيض الهى موجود در وجود حكيم مى توان به آن رسيد و علومى مانند رياضيات، منطقيات، طبيعيات و الهيّات، علوم اكتسابى هستند كه به شناخت انسان به خود و به محيط اطرافش كمك مى كنند، به عبارتى ديگر در تدبير امور از علوم اكتسابى بهره گيرى مى شود. علم سياست كه مجموعه دانش انسان براى اصلاح امر معاش و تدبير و تمهيدات لازم براى معاد اوست از زيرمجموعه هاى علوم الهى به شمار مى آيد. نظام هستى براساس سياست خالق يكتا در گردش است و سياست خداوند براى هستى ارسال رسولان مى باشد و سياست آنان شامل تدبير معاش و معاد است.
افراد بشر با به كارگيرى سياست انبيا به سعادت دنيا و آخرت دست مى يابند، ولى به علّت جهل و غفلت از راه انبيا دور شده و سياست هاى جسمانى را پيشه مى كنند، اين گونه سياست، بى عدالتى اجتماعى را بنيان مى گذارد و احساس بى عدالتى، تمايل به اصلاح و تغيير بنيان هاى اجتماعى را سبب مى شود و اين تمايل، آغاز زوال در دولت اهل شرّ و ايجاد دولت اهل خير است. تغيير و تحول در دولت بيانگر حتمى بودن تغيير اجتماعى است و در بينش اخوان الصفا، تغيير اجتماعى با تغيير در قواى روحانى انسان به وجود مى آيد.
در اين بينش، اراده انسان نقش درجه اوّل در تغييرات اجتماعى دارد، همان گونه كه نقش انسان در تشكيل دولت و اجتماع از طريق ميثاق و براساس تقوا و فضيلت نقشى حياتى و ضرورى است. در اين بينش بر قدرت انسان براى تشكيل و اداره محيط اجتماعى خويش تأكيد شده است. اخوان در كنار عامل اراده، به تربيت و تعاليم و آموخته هاى انسان اهميّت خاصى داده اند. اين تعاليم به ويژه شامل فلسفه و حكمت است كه انسان را به رمز و رازهاى آفرينش آگاه ساخته و تلاش او را براى اصلاح اجتماع جهت نيل به وضعيت سياسى مطلوب هدفمند مى كند، هدف نهايى اين اراده در بعد اجتماعى، شكل گيرى مدينه فاضله است؛ ويژگى اجتماع مدينه فاضله، زيستن در شرايطى فراتر از ضرورت هاى طبيعى و حاجات اوّليه انسانى است.
مباحث اخوان درباره دولت، آميخته با اصول دينى و فلسفى و الهام گرفته از مبانى اعتقادى آنان است. به عبارتى ديگر در مباحث آنان بين سياست و فلسفه و دين آميختگى و انسجام وجود دارد؛ آنان سياست را جزئى از فلسفه به حساب آورده و از امام و نبىّ هم تلقّى دينى و هم تلقّى فلسفى دارند، زيرا امام هم متّصل به منشأ فيض است و هم از حكمت برخوردار است. حاصل اين پيوستگى، به وجود آمدن خلافت الهى است كه از ويژگى هاى صاحب ناموس برخوردار مى باشد. اعمال سياست هاى خلافت الهى ريشه در اصول دين دارد و در واقع خلافتى شرعى است كه از اصول محكم دينى و عقلى برخوردار مى باشد. غايت نهايى اين حكومت نيز رسيدن به آرمان انسان مطلق يا انسان كامل است. در مقابل آن، خلافت ابليس قرار دارد كه مبانى فكرى آن دورى از حكمت و دين و فلسفه است. وجود دوگونه حكومت، منشأ تعارض هاى اجتماعى و پيدايش نظريه هاى گوناگون در مورد نظام هاى سياسى و تغيير و تحولات دولت گرديده و مباحثى را در زمينه بهترين دولت و حكومت پديد آورده است. با توجّه به اصول فكرى اخوان، علت تعارضات بى عدالتى است. و بهترين حكومت، دولت اهل خير مى باشد و در مقابل آن، دولت اهل شرّ بدترين حكومت است.
در انديشه اخوان الصفا، موضوع اصلى سياست، انسان است و انسان از نظر آنان موجودى دو بعدى است كه داراى دو ويژگى متضاد و در نتيجه صفات و اخلاقيّات متضادى نيز است. ماهيّت متضاد انسان تمايلات دوگانه روحانى و جسمانى را سبب مى شود. رياست طلبى انسان از جمله تمايلات نفسى اوست كه به صورت غريزى از آن برخوردار است. بنابراين منشأ سياست امرى غريزى است و اين بينش بيانگر اين نكته است كه انسان موجودى سياسى و داراى روح سياسى مى باشد.
هدف از سياست در مفهوم عام، اصلاح موجودات و بقاى آنها در بهترين حالات و كامل ترين آرمان هاست، چون رياست و به تبع آن سياست از نفس حيوانى ريشه مى گيرد و داراى ويژگى هاى نفسى غضبى است، از اين رو نياز به تكامل و صعود به مراتب بالاى نفوس دارد، سياست با نفس ناطقه و نفس قدسى، سير صعودى مى يابد، بنابراين در مرتبه ناموس الهى، متولّى تدبير امور خلايق مى شود. سياست با نبوّت و شريعت به كمال نهايى خويش مى رسد، زيرا نبوّت مرتبه اى از مراتب نفس قدسى است كه فيض بشر از اين جايگاه است و نظام سياسى خلافت به رياست رئيس فاضل به نام نبىّ، تجلّى سياست با ويژگى هاى نفس قدسى است و نظام سياسى جباران و سلاطين، تجلّى سياست با ويژگى هاى نفس حيوانى است. وجه تمايز اين دو گونه نظام سياسى، اعمال رفتارهاى اخلاقى - اجتماعى متفاوت انسان هاست. علل تفاوت رفتارهاى انسانى، در دو سطح مختلف اجتماعى، اصالت دادن به تمايلات نفسانى و يا مركب از نفسانى و روحانى است، در اجتماع با الگوى سياسى جباران و سلاطين، اصالت با تمايلات مادّى انسان هاست و در اجتماع با الگوى سياسى خلافت، به هر دو تمايل مادّى و معنوى بها داده مى شود، لذا سياست گذارى ها و كردارهاى اجتماعى و سياسى نيز براساس دوگونه تمايل، متفاوت است.
بنابراين از نظر اخوان الصفا تقسيم بندى نظام هاى سياسى ريشه در خصلت هاى اخلاقى انسان ها دارد؛ با غلبه يافتن تمايلات مادى انسان ها يا روحانى و مادى باهم، نوع نظام سياسى نيز متفاوت خواهد بود. اين ملاك تقسيم بندى براى نظام سياسى، در مورد شكل گيرى طبقات اجتماعى و جايگاه طبقاتى فرد نيز صادق است، زيرا در انديشه اخوان الصفا انسان ها از نظر فردى به دو دسته عوام و خواص تقسيم شده اند و ملاك عوام و خواص بودن، ويژگى نفسانى افراد انسانى است، به اين معنا كه ميزان بهره گيرى از نفس ناطقه و تخلّق به اخلاقيات قدسى يا حيوانى، بيانگر ميزان بهره مندى او از حكمت است. بنابراين تفاوت افراد در برخوردارى از حكمت ها ملاك تقسيم بندى آنان به دو دسته عوام و خواص است، زيرا در انديشه اخوان قدر و منزلت انسان در ميزان تشبّه او به خداست و تنها با حكمت مى توان به خدا شباهت پيدا كرد و بدون حكمت، انسان از صفت خداگونگى دور مى شود.
در انديشه اخوان، انسان داراى حيات جمعى است، زيرا بدون جمع قادر به تأمين نيازهاى ضرورى خود نمى باشد، از اين رو نيازمند همبستگى اجتماعى است و تجلّى همبستگى اجتماعى ابتدا در قريه و سپس در مدينه است. مرحله تكاملى مدينه، مدينه فاضله است كه رئيس فاضل بر آن حكومت مى كند. كمال جويى، سعادت خواهى و عدالت طلبى انسان يا نقص و فقدان اينها در اجتماع انسانى نمود عينى پيدا مى كند. بنابراين اجتماع انسان ها ابزارى است براى كسب سعادت در زندگى اخروى و تأمين ضرورت هاى معاش در دنيا، ولى چون انسان ها داراى خواست هاى خودخواهانه و مادّى هستند و نمى توانند با يكديگر عادلانه رفتار كنند و دائماً در جدالند، لذا نياز به حاكمانى است كه بر اعمال آنها نظارت كنند و امور آنها را سر و سامان دهند و تحقق اين امر مستلزم وجود قانون است و قانون را شريعت براى ميانجى گرى و رفع اختلافات در ميان اعضاى جامعه ارائه مى دهد. اجتماعى كه در آن جدال و خصومت كمترى باشد جامعه مطلوب انسانى بوده و انسان به دنبال تحقق آن است. ضرورت حكومت و قدرت سياسى در اجتماع انسانى براى رفع تعارض هاى اجتماعى انسان است و نظامى حقيقى و مشروع است كه مبتنى بر شريعت باشد و در اين صورت قادر به برقرارى نظم مطلوب در جامعه آرمانى خواهد بود.
اخوان علاوه بر نگرشى فلسفى به مسائل و مشكلات اجتماع انسانى، از رهيافت جامعه شناختى و واقعيت اجتماعى نيز آنها را مورد بررسى قرار داده اند. از اين رو يكى از امورى كه در رسائل اخوان به آن اهتمام خاصّى شده، مشكل اساسى جوامع انسانى، يعنى سفاهت و جهالت و فحشا و اعمال قبيح و كمى تعليم و تربيت است كه موجب اضطراب و تزلزل و فساد اعمال و رواج رشوه در جوامع مى شود. اين گونه مفاسد از فرد شروع شده و به اجتماع و مشخصاً كارگزاران و حاكمان اجتماع سياسى سرايت مى كند و دامن وزرا و حكما و فقها را نيز مى گيرد و امور، انتظام خود را از دست داده و حق و عدالت در جامعه ناديده گرفته مى شود. علما و فقها و حكما كه اخلاقشان بايد شبيه اخلاق ملائكه باشد، فضايل را رها كرده و به بزرگ بينى و عداوت و تعصب و بغضْ آلوده مى شوند. حكما از مسير عقل خارج مى شوند، لذا حقيقت، لباس باطل به خود مى پوشد. قضات سيره فراعنه و جباران را پيشه مى كنند، از اين رو قضاوتشان، خطا و غير عادلانه مى شود و مصداق قول زور مى گردند. سلطان و حاكم سياسى آلوده به جنايت مى شود و ذلّت و بندگى را در جامعه مى پسندد. رساله حيوان اخوان الصفا، كه شكايت حيوان از ظلم و جنايت انسان مى باشد، بيانگر تحليل جامعه شناختى اخوان از مشكلات اجتماع انسانى است.
فساد و خصلت هاى پست در بين دينداران، تجّار، دهقانان و كاتبان و كارگزاران رواج مى يابد، تفاخر و برترى جويى از بعد اجتماعى و سياسى و فردى تجلّى ناهنجارى رفتار اجتماعى و سياسى است. نشانه هاى عينى جامعه نامطلوب رفتارى را اخوان الصفا تشبيه به اعمال و رفتار جانوران وحشى در ميان خود مى كنند.
شمشير و سنان و نيزه، قطع دست و پا، حبس، سرقت، دزدى، فريب، خيانت، سعايت و دشمنى جاهلان با عالمان، پندار بد در مورد اخيار و فضلا، دشمنى فقرا با اغنيا و برعكس، و اختلاف فِرَق و مذاهب با يكديگر و ... علايم جامعه نامطلوب است. اين علايم نشانه هاى حاكميت دولت اهل شرّ است. در چنين دولتى، لازم است عالمان و اخيار براى ظهور دولت اهل خير، تلاش كنند. اخوان عالمان را طبيبى تصوّر كرده اند كه وظيفه اش علاج مريضان است و شيوه علاج را طبيب تشخيص مى دهد، ولى اخوان گوشزد مى كنند كه گاهى جامعه از مرض خود ناآگاه است و حاضر به پذيرش مريضى خود نيست. در اين حالت طبيب دلسوز يك نفر را كه به مرض خود آگاه است درمان مى كند و او سايرين را دعوت به معالجه و آگاهى از مرض مى نمايد و چنانچه عالمان ناتوان از اقدام باشند، در اين حالت حربه سياسى اخوان، توسّل به تقيّه است. آنها معتقدند در اين حالت دوره ظهور شياطين و خفاى اهل دين و رؤساى هدايت فرا رسيده و هنگامه انتظار است و پايان انتظار، ظهور دولت اهل خير است، پس معتقدان به ظهور بايد براى دست يابى به دولت خير تلاش كنند، از اين رو اخوان، شيعيان و علويانى را كه انتظار را اختفاى از ترس معنا مى كنند، مذمّت كرده اند.
هدف اخوان از انديشه انتظار و اعتقاد به ظهور مهدى، بيان ضرورت نظام هرمى و سلسله مراتبى است كه در رأس آن امام قرار دارد. ويژگى رياست امام، اعتدال و شفقت در بين تمام اعضاى زير مجموعه رياست اوست و تكبّر و خشونت و رفتار طاغوتى در چنين حكومتى جايى ندارد. راه رسيدن به اين هدف، تكليف خواستن از مردم براساس وسع و توان آنان است. طبيعى است كه در چنين الگوى حكومتى، روح اخوت و محبّت و احساس مسؤوليت براى تنظيم و اجراى امور اجتماعى شكل مى گيرد. اين انديشه واقع گرايانه اى است كه در دولت مورد نظر اخوان به آن توجّه شده است.
اين تئورى پردازى به دنبال جامعه اى آرمانى با ولايت رئيس فاضل است كه نه تنها رؤيايى نيست، بلكه تحقّق آن امكان پذير و دست يافتنى است، ولى ابزار مهمّ آن، سازمان اجتماعى و سياسى و ادارى استوارى است كه پاسخ گوى سياست هاى فاضلانه رئيس فاضل باشد. آنچه كه امروزه در علم سياست، از تناسب ساختار براى سياست گذارى و نيز اجرا، سخن مى گويند، بنيان فكرى واقع انديشانه است كه نماد اين تفكر ساختارى در نظام سلسله مراتبى و هرمى انديشه اخوان، اعتقاد آنان به تربيت انسان هاست، زيرا در صورت تربيت، پذيراى سياست هاى فاضلانه رئيس فاضل مى شوند و در نتيجه آن سياست ها در اجرا با مشكل روبه رو نمى گردد.
سياست هاى كلى رئيس فاضل در اجتماع بشرى، تحقّق خواسته هاى دنيايى نظير خوراك، پوشاك، مسكن و نيز خواسته هاى اخروى است و بلوغ روحانى انسان ها غايت نهايى افراد در اجتماع سياسى است، به چنين جامعه اى مدينه فاضله اطلاق مى شود و يكى از ائمه آل البيت بر آن رياست خواهد داشت.
ايمان به ظهور مهدى يكى از مبادى اساسى فكر شيعى و از جمله اخوان الصفاست. در ديدگاه آنان ظهور مهدى پايان ظلمت و انحطاط دولت جور و آغاز دوره فرح و سرور براى شيعيان است.
در انديشه اخوان به دليل دوگانه بودن منافع انسان كه دنيوى و اخروى است، سياست هم به دو قسم جسمانى و نفسانى تقسيم مى شود؛ سياست جسمانى متكفّل تن و جسم انسان است كه در آراى آنان ميانه روى و اعتدال در تمايلات جسمانى، اصلى لازم و ضرورى است؛ در سياست نفسانى، مبنا اخلاق پسنديده، حفظ امانت، رعايت دوستى و اخوت با هم مسلكان و براداران است، لازمه تحقّق نيكى ها، تهذيب نفس مى باشد.
موفقيّت در سياست ذاتى و سياست اهل و اولاد و سياست اصحاب، با سياست هاى نفسانى در ارتباط مستقيم است، زيرا تربيت در عملكرد و بينش سياسى و اجتماعى نقش مهمّى دارد. مهم ترين هدف تربيت، تشبّه به خداوند است كه اين تشبّه با همراهى دو سياست جسمانى و نفسانى براى انسان حاصل مى شود. نتيجه تربيت اخلاقى با مبناى تشبّه، شايستگى انسان براى خلافت و جانشينى خداست كه در آن صورت، او مجرى سياست الهى و سياست و تدبير او نشانى از تدابير قدسى و ملكوتى در زمين خواهد بود. نام اين سياست قدسى، سياست نبوى است كه هم معاش و هم معاد را تضمين مى كند. از سويى سياستى كه تنها به معاش انسان ها توجّه نمايد، سياستى ناقص است كه حكومت ملوك و جباران تجلّى اين گونه سياست است و حكومت جانشينان انبيا، تجلّى سياست هاى جسمانى و نفسانى توأم است.
در انديشه اخوان - همان گونه كه بيان شد - تربيت در تدبير و سياست انسان نقش مهمّى دارد، عناصر مهمّ تأثيرگذار در تفاوت اخلاقى انسان ها عبارتند از:
1. اخلاط و طبايع جسم انسان ها؛
2. تأثير جغرافيا و آب و هوا؛
3. معاشرت با صاحبان شرايع، دين آبا و اجدادى، معلّمان و استادان و مربيان. اخوان سعادت را با وجود معلّمى آگاه و روشن ضمير و به دور از آراى فاسد و اخلاق ناپسند، قرين دانسته و تعصّب در مذهب را روا ندانسته اند؛
4. تأثيرات نجوم به هنگام تولد كه در سعادت و نحوست زندگى او نقش دارد.
دو نوع نظام سياسىِ خلافت و سلطنت تجلّى دو سياست نفسانى و جسمانى است. اين دو نوع نظام با واقعيت هاى اجتماعات انسانى ارتباط دارند. تهذيب نفوس و به كارگيرى عقل و خرد و برخوردارى از دانش يا عدم آنها ملاك موفقيّت يا عدم موفقيّت انسان در حوزه سياست و حكومت است.

فلسفه فارابی

فلسفه فارابی آمیزه ای است از حکمت ارسطویی و نو افلاطونی که رنگ اسلامی و به خصوص شیعی اثناعشری به خود گرفته است. او در منطق و طبیعیات، ارسطویی است و در اخلاق و سیاست، افلاطونی و در مابعد الطبیعه به مکتب فلوطینی گرایش دارد.

وحدت فلسفه
فارابی از کسانی است که می خواهند آراء مختلف را با هم وفق دهند. او در این راه بر همه گذشتگان خود نیز سبقت گرفت.
او در این راه تا آن جا پیش رفت که گفت: فلسفه، یکی بیشتر نیست و حقیقت فلسفی ـ هر چند مکاتب فلسفی متعدد باشند ـ متعدد نیست.

فارابی به وحدت فلسفه سخت معتقد بود و برای اثبات آن براهین و ادله بسیاری ذکر کرد و رسائل متعدد نوشت که از آن جمله، کتاب “ الجمع بین رایی الحکیمین افلاطون الالهی و ارسطو” به دست ما رسیده است.
وی معتقد بود که اگر حقیقت فلسفی واحد است، بایدبتوان در میان افکار فلاسفه بزرگ به ویژه افلاطون و ارسطو توافقی پدید آورد.
اساسا وقتی غایت و هدف این دو حکیم بزرگ، بحث درباره حقیقتی یکتا بوده است، چگونه ممکن است در آراء و افکار، با هم اختلاف داشته باشند؟
فارابی میان این دو فیلسوف یونانی پاره ای اختلافات یافته بود، اما معتقد بود که این اختلافات، اختلافاتی سطحی است و در مورد مسائل اساسی نیست. مخصوصا آنکه آن ها مبدع و پدیدآورنده فلسفه بوده و همه حکمای بعدی کم و بیش، به این دو متکی هستند.

مسائلی که به عنوان اختلاف مبانی افلاطون و ارسطو مطرح بود و فارابی درصدد هماهنگ ساختن بین آنها برآمد، عبارت بودند از:

روش زندگی افلاطون و ارسطو، روش فلسفی افلاطون و ارسطو، نظریه مثل، نظریه معرفت یا تذکر، حدوث و قدم، نظریه عادت.

البته تردیدی نیست که فارابی در این امر رنج بسیاری متحمل شده است؛ اما نکته مهم در این رابطه این است که یکی از منابع او برای انجام این مقصود، کتاب“ اثولوجیا ” یا “ربوبیت” بود که یکی از بخش های کتاب “ تاسوعات” فلوطین می باشد.
وی فکر می کرد که این کتاب متعلق به ارسطو است و چون در آن به یک سلسله آراء افلاطونی برخورد کرده بود، همین امر او را بر این کار، تشویق می کرد. (در حالی که مطالب این کتاب، ارتباطی با ارسطو نداشت.)

بنابراین، اگر چه فارابی در کار خود به توفیق کامل دست نیافت، ولی راه را برای دیگر فلاسفه اسلامی گشود. بدین ترتیب که میان ارسطو و عقاید اسلامی یک نوع هماهنگی ایجاد کرد و فلسفه ارسطو را جزو سرچشمه ها و اصول فلسفه اسلامی قرارداد.

به طور کلی می توان به مهم ترین مسائل مطرح شده در فلسفه فارابی چنین اشاره نمود:

• توافق میان شریعت و فلسفه نزد فارابی
• خداوند در فلسفه فارابی
• نظریه صدور ممکن از واجب نزد فارابی
• سیاست در نظر فارابی

ابونصرفارابی

ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، معروف به فارابی، در حدود سال 257هجری قمری/ 870میلادی در دهکده "وسیج" از ناحیه فاراب خراسان به دنیا آمد.
در جوانی برای تحصیل به بغداد رفت و نزد "متی بن یونس" به فراگرفتن منطق و فلسفه پرداخت. سپس به حران سفر کرد و به شاگردی "یوحنا بن حیلان" درآمد.

از آغاز کار، هوش سرشار و علم آموزی وی سبب شد که همه موضوعاتی را که تدریس می شد، به خوبی فرا گیرد.
به زودی نام او به عنوان فیلسوف و دانشمند شهرت یافت و چون به بغداد بازگشت، گروهی از شاگردان، گرد او فراهم آمدند که "یحیی بن عدی" فیلسوف مسیحی یکی از آنان بود.
در سال 330هجری قمری/941میلادی به دمشق رفت و به "سیف الدوله حمدانی" حاکم حلب پیوست و در زمره علمای دربار او درآمد.فارابی در سال 338هجری قمری/950میلادی در سن هشتاد سالگی در دمشق وفات یافت.

مورخان اسلامی معتقدند که فارابی فردی زاهد پیشه و عزلت گزین و اهل تامل بود. اعراض او از امور دنیوی به حدی بود که با آن که سیف الدوله برایش از بیت المال حقوق بسیار تعیین کرده بود، به چهار درهم در روز قناعت می ورزید.

فارابی در انواع علوم بی همتا بود. چنانکه درباره هر علمی از علوم زمان خویش، کتاب نوشت و از کتاب های وی، معلوم می شود که در علوم زبان و ریاضیات و کیمیا و هیات و علوم نظامی و موسیقی و طبیعیات و الهیات و علوم مدنی و فقه و منطق دارای مهارت بسیار بوده است.
درست است که کندی نخستین فیلسوف اسلامی است که راه را برای دیگران پس از خود گشود؛ اما او نتوانست مکتب فلسفی تاسیس کرده و میان مسائلی که مورد بحث قرار داده است، وحدتی ایجاد کند. در صورتی که فارابی توانست مکتبی کامل را بنیان نهد.

ابن سینا او را استاد خود می شمرد و ابن رشد و دیگر حکمای اسلام و عرب، برایش احترام بالایی قائل بودند.
در سنت فلسفه اسلامی، فارابی را بعد از ارسطو که ملقب به "معلم اول" بود، معلم ثانی لقب داده اند.