چکیده

در عصر حاضر که برخی صاحب‌نظران و کارشناسان آن را موج چهارم عصر ارتباطات می‌نامند پیشرفت علوم و فناوری چنان رشدی سریع داشته که تصور آن در تخیّل هیچ اندیشمندی نمی‌گنجد. در این مقوله، علوم مهندسی رسانه همسو با سایر علوم رشدی فزاینده داشته و جایگاهی ویژه برای خود باز کرده است. از این رو، کشورها جهت ارتقای علوم رسانه‌ای خود با ایحاد شبکه‌های متعدد ماهواره‌ای به عنوان یکی از ابزار قوی رسانه علاوه بر فراهم آوردن موجبات ارسال اخبار، اطلاعات و برنامه‌های گوناگون، زمینه لازم را برای ایجاد نوعی عملیات روانی علیه دشمنان خود فراهم آورده‌اند. بر این اساس، غرب و صهیونیست‌ها که اسلام و جمهوری اسلامی را دشمن درجه یک خود می‌شناسند، به این نکته واقفند و بر آنند که شاید بتوانند از طریق سلطه بر افکار عمومی و تأثیر‌گذاری بر خانواده‌ها به این مهم دست یابند و زمینه‌های فروپاشی درونی نظام را فراهم آورند، از این رو، حسابی ویژه بر اخلاق و ارزش‌های اجتماعی مردم ایران به ویژه قشر جوان جامعه باز کرده‌اند و افق و برنامه‌هایی گسترده برای ارتش دوم خود تهیه کرده‌اند. هدف اصلی این نوشتار، بررسی آثار سوء و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی شبکه‌های ماهواره‌ای و رابطه آن با ناهنجاری‌ها و انحرافات اجتماعی در حوزه امنیت است. در چارچوب این هدف و پس از مروری کوتاه بر آثار و اهداف شبکه‌های ماهواره‌ای، ماهیت، اهداف و راهبرد کلان شبکة تازه تأسیس فارسی وان به عنوان تهدید جدی علیه مردم ایران با دیدگاه آسیب‌شناسی و امنیتی تبیین می‌شود.

واژگان کلیدی: شبکه‌های ماهواره‌ای، انحرافات اجتماعی، پیامدهای فرهنگی، شبکه ماهواره‌ای فارسی وان.

در دنیای امروز استکبار جهانی و در رأس آن امریکا که خود در دست رهبران سیاسی صهیونیزم است با نفوذ در کشورها با در دست گرفتن افکار عمومی سعی در کنترل دولت‌ها به صورت مستقیم و غیر مستقیم دارد. در این بین، شبکه‌های ماهواره‌ای از جمله وسایل ارتباطی هستند که دشمن روی آنها حساب ویژه باز کرده و با کمک افراد اپوزیسیون به یک سلسه عملیات روانی از جمله پخش صحنه‌های غیر واقعی و سانسور خبری دست می‌زند تا بیشترین تأثیر را روی فکر و روان مخاطب بگذارد و مخاطب را برای انجام کارهای مورد نظر خود آماده سازد.

به لحاظ فنی در 159 مدار تلویزیونی در کل جهان، 203 ماهواره تلویزیونی فعال است که از این تعداد 80 مدار و یکصد ماهواره تلویزیونی- یعنی نیمی از ماهواره‌های جهان- در ایران قابل دریافت است. این تعداد ماهواره‌ها، امکان تماشای حدود 18000 شبکه تلویزیونی را در ایران فراهم می‌آورد. با رسیورها و دیش‌های معمولی می‌توان تا نزدیک 2000 کانال ماهواره‌ای را در ایران با کیفیت بالا دریافت کرد. شبکه‌هایی که اکثر قریب به اتفاق برنامه‌های آنها با سنت و فرهنگ ایرانی و اسلامی در تضادند و می‌توانند آثار مخرب روحی و روانی بر مخاطبان ایرانی برجای گذارند. در بین شبکه‌های ماهواره‌ای که به سهولت در ایران قابل دریافت است، بیش از 380 کانال خاص موسیقی وجود دارد که شبانه‌روز در حال پخش موسیقی، رقص، و کنسرت هستند. عموم این برنامه‌ها آکنده از حرکات ضد اخلاقی و اروتیکال است. در حالی که علاوه بر این شبکه‌های اختصاصی موزیکال، حدود 1200 شبکه هم در خلال برنامه‌های خود آهنگ و شوهای موزیکال پخش می‌کنند. در حوزه کودک و نوجوان نیز بیش از 250 کانال ماهواره‌ای قابل دریافت در ایران وجود دارد. این شبکه‌ها علاوه بر پخش کارتون‌هایی که عموماً در تضاد با مبانی اخلاقی ماست، به فرهنگ‌سازی ارزش‌های لیبرالی و اومانیستی غرب در ذهن اطفال ایرانی اقدام می‌کنند و آنان را شیفته زندگی امریکایی و غربی می‌نمایند. در حوزه مصرف‌زدگی و فرهنگ‌‌سازی پوشش و مد، حدود 80 شبکه وجود دارد که اختصاص به نمایش مد و لباس دارد. لباس‌هایی که رسماً تبلیغ فرهنگ عریانی است. این شبکه‌ها، حتی تحت عنوان میس بیکینی به تبلیغ لباس زیر مردانه و زنانه می‌پردازد. البته تبلیغ پوشش غربی صرفاً به این کانال‌ها منتهی نمی‌شود و سایر شبکه‌های ماهواره‌ای نیز در متن برنامه‌های خویش بدان اقدام می‌ورزند. در کنار کانال‌های ماهواره‌ای یاد شده حجم شبکه‌های اروتیک چشمگیر است. مروری بر موارد یاد شده که به اجمال اشاره شد نشان می‌دهد امپریالیسم رسانه‌ای دنبال هویت‌زدایی از کشورهای غیر غربی و به ویژه اسلامی و تبلیغ و ترویج فرهنگ منحط غربی است. در این حال، رژیم صهیونیستی با دو ماهواره رسمی آموس 1و 2[1]، 214 شبکه شبانه‌روزی راه‌اندازی کرده و بدیهی است مهم‌ترین هدف آن مبارزه با جهان اسلام و ارزش‌های اسلامی است. در حوزه مسائل سیاسی در کنار هزاران شبکه ماهواره‌ای، 32 شبکه فارسی زبان سیاسی، ضد فرهنگی، تجزیه‌طلب و برانداز، قوم گرا و ضد دینی فعالیت می‌کنند که هدف مشترک همه اینها القای ارزش‌های ضد اسلامی به فرهنگ ایرانی و دستکاری در افکار عمومی ملت ایران است. شبکه‌های فارسی زبان در راستای جذب مخاطب ضمن پخش برنامه‌های ناسیونالیستی افراطی به ایجاد شکاف‌های قومی، ملی و دینی اقدام می‌کنند تا اقتدار ملی کشور را تضعیف و آن را در شرایط التهاب و اضطرار نگه دارند (همایش عملیات روانی و رسانه، 1388؛www.resalat-news.com )

رابطه میان انحرافات اجتماعی و شبکه‌های ماهواره‌ای               

گسترش انحرافات اجتماعی از جمله مشکلات عمده‌ای است که امروزه گریبان‌گیر بسیاری از جوامع کنونی است. چنانچه اخلاق و ارزش‌های اجتماعی را هسته اساسی نظم اجتماعی بدانیم، انحرافات اجتماعی به مفهوم رفتاری که به طور مستمر بر خلاف ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی عمل می‌کند، آسیبی اجتماعی تلقی می‌شود که نتیجه قطعی و مسلم آن، سلب امنیت اخلاقی و اجتماعی است. برخی کارشناسان معتقدند امروزه جوانان وسایل ارتباط جمعی ساده همانند تلویزیون یا ویدئو را جوابگوی نیازهای خود نمی‌دانند، به همین علت به دنبال روشی هستند که از راه‌های مختلف با دنیای بیرون از خود در ارتباط باشند. برنامه‌های ماهواره‌ای زمینه‌ساز مفاسد اخلاقی و اجتماعی است و بیش از آنکه برای نسل امروز و به طور کلی مردم مفید باشد، خطرناک و مضر است (زورق، 1368؛ ستمی، 1385).

فناوری‌‌های جدید دیدگاه‌های سلطه فرهنگی را افزایش می‌دهد و با مظاهر فریبنده خود جوامع تحت سلطه را مدهوش فرهنگ مبتذل خود می‌کند. این امر ناشی از سرمایه‌گذاری بسیار و برنامه‌ریزی دقیق آنان در جهت بی‌هویت کردن کشورهای تحت سلطه است. وسایل ارتباط جمعی در ذهن و فکر مردم عقاید، ارزش‌ها و هنجارهای خاصی را توسعه داده یا تثبیت می‌کنند. رسانه‌های جمعی به طور معمول ارزش‌های کلان جامعه و جنبه‌های هنری خرده‌فرهنگ‌ها را به مردم عرضه می‌دارند. برای مثال، در بسیاری از فیلم‌های ماهواره تأکید بر ارزش‌های کلانی چون میهن‌پرستی و مسائل دینی فراوان دیده می‌شود. معتاد شدن به معنی عام کلمه از تأثیرات منفی این پدیده است، تلویزیون به مثابه رسانه‌ای همه‌گیر و پرنفوذ تأثیری فراتر و بیشتر از سایر رسانه‌های موجود دارد. نظر به این که اغلب تصویر بیش از نوشته یا سخن انسان را متأثر می‌سازد، بیشتر بررسی‌های مرتبط با تأثیر وسایل ارتباط جمعی در رفتارهای انحرافی به سینما، تلویزیون و احتمالاً نوارهای مصور اختصاص یافته است. با وجود این، مرور برخی از تحقیقات و یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که فیلم‌های ماهواره‌ای تأثیری چشمگیر در افزایش خشونت یا تحمیل عقاید و تغییر افکار ندارد. مشکل در این قبیل پژوهش‌ها این است که هیچ گاه نمی‌توان تأثیر ماهواره را از متغیرهای دیگری مانند پایگاه اجتماعی، ساخت خانواده‌ها، جنس، سن، تحصیلات و ساخت روانی فرد جدا کرد و درباره آن به داوری نشست. بی‌مناسبت نیست که در این مجال و به اختصار به توضیح دو نظریه در این زمینه اشاره شود. در نظریه نخست مدافعان آن معتقد به تأثیر "روان پالایی" برنامه‌های ماهواره‌ای هستند و در دیدگاه دوم مدافعان قائل به فرضیه تأثیر "تقلیدی" بودن آنند. اگر چه برای اثبات هر دو دیدگاه شواهدی در دست است، ولی نظریه دوم طرفداران بیشتری دارد. این نظریه بر یافته‌های زیر متکی است:

الف) برخی مطالعات نشان ‌دهنده رفتارهای تقلیدی بر گرفته شده از نمایش و مشاهده برخی از تولیدات ماهواره‌ای در مخاطبان است.

ب) آزمایش‌هایی که نشان می‌دهد تماشای خشونت در برنامه‌های ماهواره موجب افزایش رفتار خشونت‌آمیز نوجوانان می‌شود.

حضور پدیده‌های قدرتمندی در مسیر زندگی تکاملی انسان چون مدرسه، اشتغال، ازدواج و غیره موجب تغییرات بنیادینی در زندگی بشر و وضع نظم و شرایطی نوین می‌شود. در این میان رسانه‌های گروهی از آن جمله متغیرهای کار‌آمد و مؤثری محسوب می‌شوند که عادات و رسوم سابق را تغییر داده، فرهنگ و رویه‌های جدیدی را وضع می‌کنند. تأثیر رادیو، تلویزیون، جراید، ماهواره، اینترنت و... بر زندگی افراد سبب شده است تا افراد در شرایط جدید و قهری برنامه خود را متناسب و هم‌سو با آنها تغییر دهند. به عنوان نمونه به طور معمول اعضای خانواده برنامه کار و زندگی خود را طوری تعیین می‌کنند که بتوانند به موقع از تماشای برخی از برنامه‌ها بهره‌مند شوند. به یقین تأثیر رسانه‌های متنوع و متعدد برحسب محیط و برداشت تماشاگران مختلف جامعه فرق می‌کند و گروه‌های تحصیل کرده با داشتن معلومات کافی و آگاهی وسیع می‌توانند مسائل را از ابعاد مختلف شناسایی و بررسی نموده و درباره آنها به قضاوت نشسته و داوری کنند. لیکن گروه‌های کم‌سواد و ناآگاه، به واسطه محدودیت اطلاعات و درک ناکافی در موارد زیادی قادر به تجزیه و تحلیل داده‌های دریافتی نبوده، به ناچار یا آنها را می‌پذیرند یا اینکه خود را نسبت بدانها بیگانه احساس کرده و از اظهارنظر خودداری می‌کنند. اما آنچه مسلم است، ماهواره به شیوه‌های متفاوتی با جرم و خشونت ارتباط دارد. در این حال، فیلم‌های سینمایی در نقش یک عامل مؤثر در انحراف و بزه‌کاری جوانان سابقه‌ای قدیم‌تر دارند. نمایش اعمال خشونت‌بار، کشتار، جنایت و صحنه‌های هیجان‌انگیز در فزونی و تشدید اعمال انحرافی و بزه اثر به سزایی دارد. نقش فیلم‌ها در بزه‌کاری و جرم و جنایت از این امر ناشی می‌شود که آنها صحنه‌های پرخاشگرانه مانند تندخویی، آدم‌کشی و دعوا را با تمام فنون و به کارگیری آخرین و پیچیده‌ترین شگردهای سینمایی ناشی از فناوری روز در این حوزه به نمایش می‌گذارند. چیزی که امروزه به نظر می‌رسد، در بخش‌ قابل توجهی از فیلم‌ها و سریال‌های پخش شده از شبکه‌های ماهواره‌ای دیده می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد که تعداد زیادی از بزه‌کاران در مقایسه با افراد عادی به دیدن فیلم‌های سینمایی خشونت‌بار و جنایی و از این قبیل دلبستگی بیشتری داشته‌اند، اما به طور کلی نتایج پژوهشگران در مورد تأثیرات رسانه‌های دیداری و جرم در چند محور مشترک است:  

1-      کج‌روان بیشتر از سایرین داوطلب تماشای صحنه‌های خشونت‌آمیز در ماهواره و در داستان‌های جنایی و خیالی هستند.

2-      مشاهده شده است که گاه ماهواره به مثابه یک ابزار فرار از واقعیت انتخاب شده است.

3-   با وجود آنکه برخی از روان‌شناسان و جامعه‌شناسان به نقش درمانی روانی- اجتماعی رسانه‌ها نیز توجه می‌کنند و بر این عقیده‌اند که تلویزیون و ماهواره با انتشار اخبار و داستان‌های جنایی و پلیسی بسیاری از بیماران روانی را که عقده‌های سرکوب شده و تمایلات خشونت‌آمیز و ناخود‌آگاه دارند، درمان می‌کنند، اما نباید این واقعیت را فراموش کرد که مضامین دربردارندة قتل، جنایت، خشونت و رفتارهای هنجارشکن و مغایر با قوانین هر جامعه در قالب هر یک از اشکال فیلم، موسیقی، گزارش، تبلیغ و... ممکن است روحیه هنجارشکنی، قانون‌گریزی، ماجراجویی و خشونت و... را در بینندگان تحریک و آنها را به سوی عوامل ضداجتماعی و مخرب و هنجارشکن سوق دهد. این موضوع به خصوص در مورد نوجوانان و جوانان از اهمیتی دوچندان برخوردار است. از طرفی بررسی‌ها نشان می‌دهد که رابطه بین جرم و شبکه‌های ماهواره بی‌نهایت پیچیده و فراتر از تصور است، زیرا که جرم و بزه با پدیدها و نیروهای اجتماعی تاریخی گسترده‌ای محاط می‌شوند و ماهواره تنها جزئی از نظام اطلاعاتی نمادین گسترده‌ای است که شناخت اجتماعی درباره جهان را به وجود آورده و توزیع می‌نماید. شبکه‌های ماهواره‌ای به شیوه‌های مختلف که به طور معمول در بحث‌های همگانی در نظر گرفته می‌شود، همانند تأثیرات آنها بر سیاست‌های همگانی و نگرش‌های اجتماعی کلی درباره خشونت با جرم مرتبط می‌شود. اهمیت عوامل غیررسانه‌ای همانند شرایط خانوادگی، ویژگی‌های ژنتیکی و روان‌شناختی فردی، ساختار اجتماعی، روابط نژادی و شرایط اقتصادی در به وجود آمدن جرم عموماً شناخته شده‌اند، لذا به نظر می‌رسد بهتر آن باشد که نقش رسانه‌ها به خصوص شبکه‌های ماهواره‌ای در شکل‌گیری جرم و بزه‌کاری در جوامع توأم با سایر عوامل به وجود آورندة جرم و بزه‌کاری مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. البته این بدان معنا نیز خواهد بود که یا نقشی برای شبکه‌های ماهواره در شکل‌گیری انحرافات اجتماعی قائل نباشیم، یا نقش و تأثیر آن را کم‌اهمیت بدانیم، بلکه قصد آن است که بر این نکته تأکید شود که باید ریشه جرم و انحراف را در بستری متشکل از متغیرهای متعددی جست‌و‌جو کرد که هر یک سهم و جایگاه خود را در شکل‌گیری آن دارا می‌باشند. در این خصوص (یعنی شبکه‌های ماهواره‌ای و جرم) دو دیدگاه مشهور وجود دارد که بیان آنها نشان‌دهنده دو نظر کاملاً متمایز از یکدیگر است. پیروان دیدگاه اول معتقدند که «شبکه‌های ماهواره‌ای نه تنها عامل به وجود آوردن جرم در جامعه‌اند که نقش انکارناپذیری در پیچیده شدن جرایم و سازمان‌دهندگی آن دارند». دیدگاه دوم مطرح می‌کند که «شبکه‌های ماهواره‌ای هیچ گونه اثری بر شکل‌گیری جرم ندارند یا تأثیرات بسیار محدودی دارند». اعتبار نسبی این دو دیدگاه متضاد یعنی محوری بودن شبکه‌های ماهواره‌ای و بی‌اهمیتی آن به نوعی سبب آشفتگی در تحلیل صاحب‌نظران این حوزه شده است. بر این اساس، نباید نگاهی مطلق و یک سویه در تحلیل رابطه جرم و شبکه‌های ماهواره داشت، بلکه باید پذیرفت که تحلیل این رابطه در جایی بین این دو  (دو نظریه‌ مطرح شده اخیر) قرار دارد. پژوهش در زمینه‌ی جرم مقلدانه مدرک و شواهد مختصری از اثر جرم‌زایی شبکه‌های ماهواره به دست می‌دهد. البته برخی صاحب‌نظران معتقدند که شبکه‌های ماهواره‌ای به تنهایی نمی‌توانند یک فرد تابع قانون را به یک مجرم تبدیل کنند و شایسته نیست علت جرم را به تنهایی متوجه شبکه‌های ماهواره‌ای کرد، شاید به همین خاطر باشد که راهبردهای انتخاب شده از سوی صاحب‌نظران فوق و متکی بر این نظریه تا کنون اثر چندانی در کنترل انحرافات اجتماعی نداشته است. به نظر می‌رسد این استدلال نیز واجد دلایل و مستندات قوی و محکمی نیست که نشان دهد رسانه نقشی چندان بر شکل‌گیری انحرافات اجتماعی ندارند (پوپرو کندری، ترجمه شهیدی مؤدب، 1374).

ماهیت شبکه ماهواره‌ای فارسی‌وان و برنامه‌های آن

ابتدا باید اشاره شود که در سال‌های اخیر، مخالفان رویکردهای فرهنگی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران، بیشتر به ضرورت هدایت افکار عمومی فارسی زبانان- به طور خاص ایرانیان- و تأثیرگذاری بر فضای فرهنگی اجتماعی ایران متمرکز شده‌، و برای این منظور شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی زبان زیادی تأسیس شده است. در این راستا کشور عربستان سعودی با همکاری امریکایی‌ها و اماراتی‌ها با تأسیس شبکه ام.بی.سی فارسی[2] و انگلیسی‌ها با تأسیس شبکه بی.بی.سی فارسی و پیش از آنها امریکایی‌ها با تأسیس شبکه تلویزیونی صدای امریکا[3] جدی‌ترین گام‌ها را برداشته‌اند. نکته مهم اینکه مؤسسان این شبکه‌ها دریافته‌اند که اغلب ایرانی‌ها به ویژه مخاطب عام ایرانی، به زبان‌های خارجی همچون انگلیسی و عربی تسلط ندارند، از این رو تلاش شده تا مسئله زبان را با زیرنویس فارسی (در ام.بی.سی فارسی) و یا استفاده از گویندگان، مجریان و خبرنگاران فارسی زبان (در شبکه صدای امریکا و بی.بی.سی فارسی) و نیز استفاده از دوبلورهای فارسی زبان (در فارسی‌وان) به نحوی حل کنند که البته ام.بی.سی فارسی و فارسی‌وان همچنان به وضعیتی مطلوب از لحاظ زبان فارسی نرسیده‌اند. حدود یک سال از تأسیس شبکه "ام.بی.سی فارسی" می‌گذرد، شبکه‌ای که اقدام به پخش 24 ساعته فیلم‌های سینمایی با زیرنویس فارسی می‌کند اما نزدیک به صددرصد این فیلم‌ها امریکایی و به ندرت برخی نیز فرانسوی و کانادایی و... هستند. در واقع، نرم‌افزار و محتوای این شبکه با محصولات هالیوودی تأمین می‌شود چون خود عربستانی‌ها محصولی جذاب و قوی برای عرضه به مخاطب فارسی زبان ندارند و اصولاً سینمای عربستان، بسیار ضعیف است. بی.بی.سی فارسی نیز با بودجه 15 میلیون پوندی یا 22 میلیون دلاری، در 25 دی 1387، عمدتاً برای پوشش اخبار دارای جهت منفی علیه جمهوری اسلامی ایران و پوشش دادن مواضع نیروهای اپوزیسیون فعالیت می‌کند. بحث درباره هر یک از این شبکه‌ها و رویکردهای تولید و پخش برنامه‌هایشان نیازمند مجال جداگانه‌ای است (www.javanemrooz.com).

شبکه "فارسی‌وان"، تحت مدیریت یکی از شرکت‌های متعلق به روپرت (روبرت) مرداک، از اواسط مرداد 1388 با آغاز پخش برنامه‌های خود به زبان فارسی، وارد رقابت جدی با برنامه‌های نمایشی تلویزیون کشورمان شده است. این شبکه برخلاف سایر شبکه‌های مشابه، برنامه‌های نمایشی خود را که صرفاً شامل سریال می‌شود با دوبله فارسی- که در خارج از ایران انجام شده است- پخش می‌کند. مقر شبکه فارسی‌وان در هنگ‌کنگ قرار دارد و مؤسس آن نیز مجموعه رسانه‌ای "استار" متعلق به "نیوز کورپویشن" است.  گروه "موبی" که همکار شرکت استار در تولید برنامه‌های شبکه فارسی‌وان است، یک سازمان جوان و پویا شناخته می‌شود که اولین طرح‌های بزرگ رسانه‌ای پر رونق به خصوص در حوزه صنعت سرگرمی را در افغانستان توسعه داده است. بر اساس اطلاعات موجود در پایگاه گروه مویی، این گروه هم اکنون مالک دو شبکه تلویزیونی افغانستان به نام‌های طلوع (دری) و لمر (پشتو، دری، اردو و انگلیسی) و نیز رادیو آرمان است. همچنین در زمینه صنعت نشر و فناوری اطلاعات نیز فعالیت می‌کند. اگر چه گروه موبی در دبی مستقر است اما مقر گروه استار در هنگ‌کنگ قرار دارد. مؤسس استار، مجموعه رسانه‌ای استار متعلق به نیوز کورپوریشن است که از نیویورک مدیریت می‌شود. این شرکت صاحب بیش از 130 روزنامه در جهان است که محتوای خیلی از آنها با تمرکز بر سه موضوع مسائل جنسی، حوادث و ورزش به سمت ادبیاتی عامه‌پسند که معمولاً منتقدان رسانه‌ای آن را "ادبیات مبتذل" می‌نامند، سوق داده شده است. در حدود 10 ماهی که از فعالیت شبکه فارسی‌وان گذشته، 18 سریال از این شبکه پخش شده یا در حال پخش‌اند که عبارتند از: همسر یا دردسر (کره‌ای)؛ 2. سامسون (کره‌ای) 3. دارما و گِرِیگ (امریکایی)؛ 4. خانه مد (امریکایی)؛ 5. آشنایی با مادر (امریکایی)؛ 6. معجزه کوچک (امریکایی)؛ 7. ریبا (امریکایی)؛ 8. پرونده‌های عجیب (امریکایی)؛ 9. بیست‌و‌چهار (24)، محصول امریکا 10. حصار چوبی (امریکایی)؛ 11. شب‌به‌شب (کره‌ای)؛ 12. ققنوس (کره‌ای)؛ 13. جسور و زیبا (امریکایی)؛ 14. ویکتوریا (مکزیکی-کلمبیا)؛ 15. سفری دیگر (امریکایی)؛ 16. افسانه افسونگر (کره‌ای)؛ 17. آرزوی عروسک پارچه‌ای (امریکایی)؛ 18. در جست‌و‌جوی پدر (امریکایی). برخی از سریال‌ها که بیشتر درام هستند، در ساعات پربیننده در کشورمان یعنی 19 تا 22 در روزهای شنبه تا چهارشنبه پخش می‌شوند. همه سریال‌ها در طول شبانه‌روز، دست‌کم دو بار وگاهی اوقات تا سه بار و در مواردی چهار بار پخش می‌شوند. این سریال‌ها یک بار هم در پایان هفته به صورت پیوسته و در طول نصف روز تکرار می‌شوند. گروه دیگری از سریال‌ها که سریال‌های کمدی و اکشن امریکایی هستند در شب‌های پایانی هفته پخش می‌شوند. از آنجا که پرداختن به محتوای همه این سریال‌ها ممکن نیست، تنها به مضامین اصلی مهم‌ترین سریال‌های درام این شبکه یعنی "ویکتوریا"، "آشنایی با مادر"، "خانه مد"، "جسور و زیبا" اشاره و در ادمه نگاهی گذرا به سریال‌های کره‌ای شبکه انداخته می‌شود؛ ترغیب به داشتن روابط متهورانه عاشقانه، متقاعد کردن زنان به رسیدگی بیشتر به تن و ظاهر خود برای جلب توجه مردان، برجسته کردن جذابیت، لذت بیشتر بردن از جنس مخالف، زیر سؤال بردن ازدواج و ایجاد تردید درباره اهمیت و ارزش آن، تئوری‌پردازی، طرح سؤال و ایجاد شبهه و تردید مکرر درباره دیدگاه‌های افرادی که به بی‌بندوباری روی نیاورده‌اند یا به زندگی مشترک خود پایبندند و در مقابل ارائه دیدگاه‌ها و پاسخ به سؤال‌های شبهه‌افکنانه برای اقناع مخاطب در خصوص اینکه زمانه تغییر کرده است و افراد نباید پایبند به زندگی‌های سنتی باشند، از برجسته‌ترین مضامین سریال‌های یاد شده بوده است. روابط متهورانه دختران و پسران جوان، نمایش مکرر مشروب‌خواری و مزخرف‌گویی‌های هنگام مستی، بیان راه‌های دوست شدن با جنس مخالف و نیز ظرافت‌ها و مشکلات و مسائل مربوط به دوستی با جنس مخالف، نمایش روابط خارج از چارچوب‌های اخلاقی، ابراز علاقه‌های شهوانی و اغواکننده، عدم وفاداری زنان و مردان متأهل به همسران خود که گاه با نیت انتقام از همسر به علت عدم وفاداری او صورت می‌گیرد، دیالوگ‌های جنسی و توصیه به خیانت و عدم وفاداری، روابط نا‌متوازن بین افراد دارای اختلاف سنی بسیار زیاد مثلاً جوان 18 ساله با زنان 47 ساله (در سریال ویکتوریا) و ساختارشکنی‌هایی در روابط دو جنس است که در آن صرفاً تلذذ اهمیت ویژه دارد، از دیگر نکات برجسته در برخی سریال‌های پخش شده از این شبکه است. در بسیاری از این سریال‌ها به ندرت پیامی فرهنگی و اخلاقی وجود دارد. نکته‌ای که باید در خصوص سریال‌های شبکه فارسی‌‌وان، مورد توجه قرار گیرد گزینشی بودن آنهاست که از مضامین اشاره شده می‌توان رویکرد این شبکه را در قبال فارسی زبانان و به طور خاص ایرانیان دریافت (www.yahyaee.com).

 بررسی ظاهری سریال‌های فارسی وان       

نکته‌ای که در خصوص شبکه فارسی‌وان در مقایسه با همه همتایانش مهم است، دوبله شدن سریال‌ها است که از طرفی باعث قوت این شبکه و جذب مخاطبان شده، اما از طرفی ضعف دوبله‌ها باعث نقطه ضعفی در این شبکه شده است که به نظر می‌رسد به تدریج با کسب تجربه در این شبکه، این نقطه ضعف تا حدی زیاد برطرف شود. نکته قابل توجه در دوبله شدن سریال‌ها به زبان فارسی این است که متأسفانه بسیار از کلمات رکیک یا ناپسند یا تابوی فرهنگی با دوبله، به تدریج قبح خود را از دست داده و مباح می‌شوند. برای مثال؛ دوست دختر، دوست پسر، مشروب یا مشروب خوردن و هم‌واژه‌‌‌های مشروب خوردن مانند عادت‌های مشروب خوری- مست شدن یا مست بودن و بسیاری از واژگان دیگر. در حال حاضر، دوبله اغلب سریال‌های غیر شرقی و حتی برخی شخصیت‌های سریال‌های شرقی بسیار ضعیف است و همین موضوع تا حدودی از جذابیت آنها می‌کاهد چرا که انتظارات مخاطبان ایران در این زمینه بسیار بالاست. در واقع، گاه صدای دوبلرها با بازیگرها سینک (هماهنگ) نیست. علاوه بر این، چون گروه دوبله کننده همه سریال‌ها یکسان است، باعث نامتناسب شدن صداها شده است، گاهی اوقات یک صدای جوان بر روی فردی پیر قرار گرفته است، یا گاهی اوقات یک گوینده به جای چند شخصیت یک سریال صحبت می‌کند، ضمن اینکه یکنواختی مفرط صدای دوبلورها گاهی اوقات بسیار شبیه روخوانی یک متن با صدای بلند است. این فاجعه دوبله وقتی جدی‌تر می‌شود که بدانیم برخی از دوبلورهای این شبکه افغانی‌های مقیم ایران بوده‌اند که تنها با لهجه ایرانی آشنا هستند و از سوی گروه افغانی مویی به کار گرفته شده‌اند. همچنین تیتراژ این شبکه با دقتی خاص ساخته شده است، به لحاظ گرافیک بسیار قوی و با رنگ‌های شاد و همراه با موسیقی دارای ریتم ایرانی هستند. نکته جالب توجه در این شبکه، روند تغییر تصویر از فضای سنتی به فضای مدرن است و به نظر می‌رسد که این موضوع نیز به صورت هدفمند در آن رعایت شده است. آرایش کردن زنی که روسری بر سر دارد، بیرون آمدن موی دختر نوجوان و سپس تغییر تصاویر با تصاویری از سریال‌های شبکه که در آن زنان و مردان همدیگر را در آغوش می‌گیرند، روندی است که به نوعی تداعی‌کننده رویکردها و انگیزه‌های فرهنگی شبکه فارسی‌وان است. علاوه بر این، گاهی اوقات تیتراژ بسیار کوتاهی با یاد‌آوری عناوینی مانند "چهارشنبه سوری"، از شیوه‌های بسیار دقیق و مبتنی بر اصول روان‌شناختی، به شکلی نام فارسی‌وان را در کنار عناصری قرار می‌دهد که مورد علاقه و توجه مخاطب ایرانی است. در نتیجه به تدریج نوعی شرطی‌سازی مثبت در کنار فارسی‌وان صورت می‌گیرد. آنونس‌ها (اعلام برنامه‌ها) علیرغم اینکه با دقت و جذاب ساخته شده‌اند، تصاویری جذاب را برای آنها انتخاب کرده‌اند و موسیقی آنونس‌ها نیز با فضا و تصاویر متناسب است، اما تکرار بیش از حد این آنونس‌ها به ویژه در میانه پخش سریال، باعث دلزدگی بینندگان می‌شود. نکته دیگر آنکه در ماه مبارک رمضان، هنگام اذان مغرب، اذان شیعی با تصاویر گرافیک و رنگ و لعاب جذاب از شبکه فارسی‌وان پخش شد. این نکته را می‌توان یکی دیگر از نشانه‌های آگاهی جامعه‌شناختی و زیرکی متولیان این شبکه دانست که برای جذب حداکثر مخاطب، خود را به فضای فرهنگی و روحی آنان نزدیک کردند (www.maghaleh.net).

بررسی محتوای سریال‌های فارسی وان          

اندکی تأمل در مضامین سریال‌ها شبکه نوظهور، این نکته ظریف را آشکار می‌سازد، که بسیاری از این داستان‌های به ظاهر جذاب و دیدنی، در کنار کیفیت بالای تصویر و صدا، حاوی مفاهیم خیانت، جنایت و حتی بی‌بند و باری فکری و فرهنگی هستند. با اینکه سریال‌های شبکه فارسی‌وان از میان برنامه‌های روز امریکا و اروپا انتخاب می‌شوند، اما تحلیل محتوای آنها نشان می‌دهد، که این انتخاب‌ها با دقت و وسواسی خاص صورت می‌پذیرد. سریال‌هایی که شخصیت‌های اغلب آنان زنانی هستند که یا در حال خیانت به زندگی خود و دیگران‌اند یا افراد دیگری در زندگی به آنها خیانت می‌کنند و به طور طبیعی راه‌هایی برای رهایی از منجلاب می‌یابند؛ راه‌هایی که دست‌کم با فرهنگ ما تضادها و تناقض‌های آشکاری دارد. بر این اساس، می‌توان به الگوی فکری انتخاب کنندگان سریال‌های این شبکه فارسی زبان دست یافت و با قاطعیت به این باور رسید که این بار بنیان جامعه فارسی زبان، یعنی خانواده نشانه رفته است. در حال حاضر، شبکه فارسی‌وان به ظاهر برنامه‌های خود را برای مخاطبان فارسی زبان افغان، تاجیک و ایران تهیه و پخش می‌کند، ولی به خوبی مشخص است که تمرکز اصلی برنامه‌ها بر روی مخاطبان ایرانی است؛ زیرا برنامه‌های این شبکه، شامل پخش سریال‌های تفریحی و خانوادگی صرف، با دوبله فارسی و نیز با تصویرهای خاص با محتوای جنسی و خشونت است. از این رو، این شبکه نسبت به دیگر شبکه‌ها، حتی شبکه 24 ساعته ام.بی.سی پرشیا، که پیش از این پخش فیلم‌های سینمایی روز هالیوود با زیرنویس فارسی را در ماهواره عرب‌ست آغاز کرده بود؛ متمایز است. به نظر می‌رسد که متصدیان شبکه فارسی‌وان با ذائقه کنونی مخاطبان ایرانی در خصوص علاقه‌مندی به درام‌های کره‌ای، آگاه بوده‌اند و به همین جهت در آغاز فعالیت این شبکه، دو سریال کره‌ای به نام "همسر یا دردسر" و "سامسون" با مضامین درام را در فهرست خود گنجاندند و حتی پس از  پایان پخش آنها، نمایش این سریال‌ها را تکرار کردند. این سریال‌ها تحت تأثیر جو فیلم‌های کره‌ای در ایران و به دلایل مختلف دیگری که از ویژگی‌های خود این دو سریال است، بیشترین مخاطبان شبکه را- به خصوص سریال سامسون- به خود جلب کردند. در واقع، سریال‌های کره‌ای نقش دام را برای مخاطبان دارند تا آنها را با این شبکه آشنا و برای دیدن این شبکه ترغیب کنند. این سریال‌ها، از فضایی بسیار کلیشه‌ای در سریال‌های کره‌ای پیروی می‌کنند که در آن، تعلیقی در یک ارتباط عاطفی مثلثی ایجاد می‌شود. در سریال‌های "امپراطور دریا"، "تاجر پوسان" و "افسانه جومونگ" که همگی از شبکه سوم سیما پخش شده‌اند، مثلث عشقی مشابهی وجود داشت که در واقع پاسکاری‌های جاری در این مثلث‌ها یکی از علل اصلی کشش بینندگان به این سریال‌ها بوده است. در تمام سریال‌های کره‌ای پخش شده (شب به شب و ققنوس) و در حال پخش (افسانه افسونگر) از فارسی‌وان، نیز این فضای تعلیق به چشم می‌خورد. اگر چه مضامین سریال‌های کره‌ای تا حد زیادی متفاوت از فضای سریال‌های امریکایی بوده، با این حال در این سریال‌ها نیز برخی روابط و رفتارهای رایج در فرهنگ غرب- که اکنون به فضای کشورهای شرقی رسوخ کرده- به چشم می‌خورد. در واقع، در بخش مهمی از این سریال‌ها، فضای قرار گذاشتن (قرار عشقی[4]) به چشم می‌خورد که به تدریج تحت تأثیر نفوذ فرهنگ امریکایی، قرار گرفته است و بسیاری از ویژگی‌ها چنین روابطی را دارد اما با این حال به وقاحت فضای سریال‌های امریکایی نیست (www.javanemrooz.com).

شبکه فارسی‌وان، علاوه بر سریال‌ها حدود 10 ساعت در شبانه‌روز برنامه‌ای با عنوان (کنترل از راه دور[5]) پخش می‌کند که در واقع تاکنون حاوی چند نماهنگ راک[6]  بوده است و پیوسته همین نماآهنگ‌ها تکرار می‌شوند. نکته جالب توجه آنکه در این نما‌هنگ‌ها هیچ‌گاه موسیقی ایرانی پخش نشده است و در فضای آنها اغلب، خشونت و آنارشیسم موج می‌زند. خوانندگان این نما‌هنگ‌ها نیز اغلب نوجوان هستند. می‌توان گفت نام این قسمت از برنامه‌های فارسی‌وان، همان هدف اصلی آن یعنی کنترل از راه دور رفتارهای مخاطبان فارسی زبان است. به هیچ عنوان نمی‌توان پذیرفت آقای روبرت مرداک- یکی از بزرگ‌ترین مردان رسانه‌ای جهان- تنها با هدف سرگرم کردن مخاطبان فارسی زبان جهان، شرکت‌های متعددی در دبی، هنگ‌کنگ و نیویورک فعال کرده باشد و شبکه‌ای خاص را بر روی یکی از بهترین فرکانس‌های ماهواره‌ای هات‌برد راه‌اندازی و هیچ هدف خاصی را پی‌گیر نباشد. مدیریت شبکه فارسی‌وان با دقت و وسواسی خاص برنامه‌های خود را انتخاب می‌کند و آنچنان محتوای این سریال‌ها برای آنها مهم است که شتابزده و با دوبله‌ای نازل، اما با سرعت در اختیار بینندگان فارسی زبان قرار می‌گیرد (www.yahyaee.com). نگاهی به این سریال‌ها به خوبی نشان می‌دهد که تمام آنها در پرداختن به موضوعات ذیل مشترکند و به نظر می‌رسد، قرار است، در فارسی‌وان به هیچ موضوعی غیر از این پرداخته نشود:

الف) ترویج خانواده‌های بی‌سامان و لجام گسیخته در مقابل ساختار سنتی خانواده؛

 ب) ترویج و عادی جلوه دادن خیانت زن به همسر و البته شوهر به زن؛

 ج) بی‌اهمیت جلوه دادن احترام به والدین؛

 د) عادی جلوه دادن رابطه جنسی دختر و پسر پیش از ازدواج تا حد باردار شدن دختر خانواده؛

 ر) هویت‌زدایی از مفهوم خانواده به منزلة کوچک‌ترین واحد اجتماعی مستقل و مؤثر؛

ز) عادی جلوه دادن سقط جنین برای دختران پیش از ازدواج به عنوان راه حلی طبیعی برای رفع دلهره‌های احتمالی در روابط جنسی دختر و پسر؛

ف) تعصب‌زدایی از کانون خانواده و ترویج بی‌تفاوتی به حریم خانواده؛

ق) ترویج مفهوم زندگی با دیگران به جای ازدواج؛

ر) ترویج فمینیسم و کم‌رنگ کردن نقش مرد در جامعه، در حد کسی که تنها جهت رفع نیازهای جنسی زن خلق شده است!؛

ز) مخدوش نمودن رابطه فرزندان پسر و دختر خانواده؛

ن) افزایش تأثیرپذیری جنسی و خشونت در جوانان و نوجوانان، به خصوص از طریق پخش موزیک ویدئو‌های خاص؛ و

ی) پی‌ریزی و ایجاد آمادگی ذهنی تفکر شیطان‌پرستی در نوجوانان و جوانان.  

نتیجه‌گیری

با قطعی بودن اینکه در آینده نیز سریال‌های مشابه سریال‌های کنونی از شبکه فارسی‌وان پخش خواهند شد و روند کنونی ادامه خواهد یافت، باید درباره این شبکه، احساس خطر جدی شود. از آنجا که عنوان شبکه فارسی‌وان است، باید منتظر فارسی2 و فارسی‌های دیگر نیز بود. باید هشدار داد پس از نتیجه اثربخش نگرفتن از حمله نظامی، تحریم اقتصادی، ایجاد چالش‌ها و بحران‌های سیاسی، اکنون مرحله بسیار پیچیده‌تر و نرم‌تری از تهاجم علیه انقلاب اسلامی ایران در مقایسه با گذشته شروع شده که خانواده ایرانی را با همه ویژگی‌های مختص خود هدف قرار داده و از هم پاشیده شدن خانواده ایرانی را به عنوان لازمه متلاشی شدن جامعه یکپارچه و متحد ایرانی، در نظر گرفته است. این مرحله از تهاجم را می‌توان مرحله "ایجاد بحران‌های اجتماعی" نامید که از طریق شبکه‌های ماهواره نیز به شدت دنبال می‌شود. بنابراین باید در اسرع زمان به فکر چاره بود و در کنار اقدامات زیربنایی مانند فراهم کردن شرایط ازدواج جوانان و حل مشکلاتی مانند بیکاری و مسکن، از راهکارهای فرهنگی مانند تأسیس شبکه‌های ویژه پخش فیلم، آموزش‌های رسانه‌ای برای خانواده‌ها در خصوص برنامه‌های ماهواره‌ای در مدارس و نیز رسانه‌ها، آموزش و تربیت نخبگان فرهنگی جبهه انقلاب اسلامی و تولید محصولات فرهنگی فاخر نیز نباید غافل ماند.

با این توضیحات در نهایت به نتایج زیر دست خواهیم یافت که:

1- در هر اثر هنری اثرگذار، پیام‌های خیلی خوبی وجود دارد، که متناسب با فضای فرهنگی کشور سازنده هستند، اما سریال‌های که از شبکه فارسی‌وان پخش می‌شوند، نه تنها فاقد پیام‌های خوب اخلاقی هستند، بلکه برخی روابط مسموم و پیام‌های غربی را منعکس می‌کنند، که به هیچ وجه با فرهنگ ما سازگار نیستند.

2- کانون خانواده از مهم‌ترین پایه‌های جامعه در کشورهای اسلامی و به خصوص ایران است، بنابراین به خوبی مشخص است، که گردانندگان شبکه "فارسی‌وان" بر اهمیت این پایگاه مقدس، در جامعه اسلامی واقفند و با مورد هجوم قرار دادن آن، برنامه دراز مدتی را در ذهن خود طراحی نموده‌اند.

3- این واقعیت تلخ را همه به ذهن بسپارند که اگر امروز به هر دلیل و بهانه‌ای از کنار ناهنجاری‌های اخلاقی و فرهنگی عبور کنیم و به معالجه این بیماری خطرناک نپردازیم فردا بسیار دیر خواهد بود. زیرا این موریانه است که به جان این جامعه افتاده موریانه‌ای که از درون همه چیز را می‌خورد و حتی صورت ظاهری هم برای رنگ و لعاب زدن باقی نمی‌گذارد.

نویسنده :روح‌اله کرمی

 منابع :

1-      ارونسون، الویت (1386)؛ چکیده‌ای از روان‌شناسی اجتماعی؛ ترجمه حسین شکر کن، تهران.

2-      پترویج، ایوان (1372)؛ بازتاب‌های شرطی؛ تهران: انتشارات رشد.

3-      پوپرو، کارل، جان کندری (1374)؛ تلویزیون خطری برای دمکراسی؛ ترجمه شهیدی مؤدب، تهران: انتشارات اطلاعات.

4-      رضوی، مرتضی (1371)؛ گذری بر جامعه‌شناسی شناخت؛ تهران: انتشارات کیهان.

5-      زروق، محمد حسن (1368)؛ مبانی تبلیغ؛ تهران: انتشارات سروش.

6-      ستمی، محمد مهدی (1385)؛ عصر سی.ان.ان و هالیود؛ ترجمه نرجس خاتون براهویی، تهران: نشر نی.

7-      شعاری‌نژاد، علی‌اکبر (1371)؛ درآمدی به روان‌شناسی انسان؛ تهران: انتشارات آزاده.

8-      کریمی، یوسف (1373)؛ روان‌شناسی اجتماعی؛ تهران: انتشارات بعثت.

9-      لوریا، زبان و شناخت (1368)؛ ترجمه حبیب‌الله قاسم‌زاده؛ ارومیه: انتشارات انزلی.

10- هر گنهان، بی آر (1374)؛ مقدمه‌ای بر نظریه‌های یادگیری؛ ترجمه علی‌اکبر سیف، تهران: انتشارات دانا.

11- همایش عملیات روانی و رسانه (1389)؛ مطالعات موردی در عملیات روانی؛ تهران: انتشارات ستاد کل نیروهای مسلح.

12- www.javanemrooz.com

13- www.jaghaleh.net/content.htm

14- http://yahyaee.com/3/archives/2006/04/post_2.htm

15- www.resalat-news.com  

[1]Amos 1,2

[2] MBC Farsi

[3] VOA

[4] Dating

[5] Remote Control  

[6] RAK